in xicuaja yojo ti junio It was an afternoon in the month of June.
latun ka vi ni ndivi viko ndivi The sky was beautiful and full of clouds
saa ra in cutujun di'i mi ndivi ñaja ra when the clouds turned dark
ndu'u ra tata Marcos and Mr. Marcos was sitting
xi'i ña si'i ra, Ita. with his wife, Ita,
ye'e na deena in front of their door.
saa kixaa savi It started raining,
ndayu ra va'a ka vi ndayura and thundering and you could hear how loud it was.
saa kixaa ra tata Marcos ka'a ra Then Mr. Marcos said
xi'i ña si'i ra to his wife
xa vaxi savi "The rain is coming,
cuun ra it's going to rain,
na cuun ra sa a ra cuu yo chi'i yo nduchi let it rain and then let's go plant beans,
na kana lo'o nduchi cuxiyo so we can have beans to eat."
saa ndukwin mia ka'a ña And she said,
saa ndixa "You're right.
va'a chin ta'a ya Because it's good
xa kutu va ra kun ra ra saa it's getting ready to rain so
ku'u yo chi'i yo we can go plant.
ndo'o cha ini yo ndi'i ndaa nduchi yo koo va'a ka mii nduchi kuxi yo We're suffering a lot because we have no more beans to eat,"
kachi ña suva xi'in ra she said to him.
saa ra ndee na ye'e ñaja So they were sitting in front of that door
kuu na'a ra in kixa mi savi ñaja and after that it started
va'a ka vi kuun ra raining a lot.
dia'a in kiji One day passed,
uvi kiji two days passed,
uni kiji three days,
va'a ka vi kuun savi ñaja it was raining so hard there
xa ndu vita ta'a ya that the earth was getting soft
tami kavi vaxi xiko ñaja and you could tell how good it smelled.
saa ndiki ra tata ñaja Then he
mi sindiki sana ra went with his cows
na'a kavi ndikojo ra He got up pretty early that day
saña ra ri and untied them.
ta kuva in kakomi kaa sañá ra ri It was around 4 in the morning.
ndiki ra kuara xiri He went with them
taa ya iku to the field
kuxi ri so they could graze.
ta ndi'i nitujvi suva ta kuva kauxi na'a Around 7 in the morning
kaa nixa ra vituu nuu xuu ra kan he got there to the field
xi'i sindiki ñaja with the cows
ña His
si'i ra wife came
xi'i ta'a ya yuku with the yoke.
katu ra xini ri He tied them up
xaa chika ra yata ri and then he put on the plow
vitu'u kixa ra and started
kachiñu na working.
xaa ra tavi ra ndi'i mi ñuu ñaja He began to plow rows,
ta ndi'i and
ñaja xa ndi'i tavi ra in nii kiji xika ra xi'i ñuu ñaja ra he spent the whole day doing that.
inka tuku kiji yo'o xa The following day
iin tu'ba tuku ra mí nuju ñu'un kan saá he went back again to the field
kixa tuku ra kata ra chichi and started plowing rows again.
xaa mia xaa ndiso ta'a ya nduchi nixaña His wife came carrying beans with her
na'a ta kuva kain around 9,
kain na'a 9 in the morning
xukundichi ña mi nuju ñuu ñaja ndiso ña mii nduchi ñaja, ndiso ña xita chin ndiso ña she had food, tortillas and the beans with her
ta'a ña'a kuxi iji ña for her husband to eat.
xaa ña kana ña She started calling him,
markos "Marcos
na'a na'a kuxun Come and eat!"
ba'a kundatu lo'o un "Alright, just wait a little bit,"
kachi ra suva xi' i ña he said to her.
saa ra chi ndichi ra sindiki ñaja ra xi'i yata Then he stopped and left the cows and the plow there.
ñaja ra ndiki ra kuara ndukuduu ra xi'i ña si'i ra xixi ra He left and sat down and started eating with his wife.
saa ra Then
ta ndi'i xixi na after they ate
ndukundichi tuku ra he got up
kata ra mi chichi ñaja and started plowing the rows again.
ta ña si'i ra vitu'u Then his wife started
ndiki ña in morral lo'o ndiki ña chikaa ña suku ña taja ña nduchi to put her bag back on her neck and put beans in it.
kixa ña chi'i ña She started planting.
chi'i ña saa donina saa. Ni ya'a in kiji They kept on doing that for
kiji uvi, kiji uni two days, three days.
sindi'i na They finished
chi'i na planting
ta ndi'i and after that
dukunde na ve'e vana they sat and waited at home.
saa ni ya'a Time passed,
in uu a iñu kaa kiji ra five or six days passed.
kusiji ka vi inira He was pretty happy.
saa ni ka'a ra xi'i ña si'i ra He said to his wife,
na ku'u yu "I'm going to go
ta'a kutoni yu ndochi yo sana xa to see the beans.
xa tani va They should be coming up.
nuja ra saa xa kuvi ndukuayu yu ya Then I can replant them,"
kachi ra suva xi'i ña si'i ra he said to his wife.
vabatu "Alright,
kua'a cha go then.
kua'a ra xa na ku'u tuva nduchi xu'u Go and take some beans with you.
saa na ndukuayu ua tatu Then you can replant
nda ya koo ni nána whatever didn't come out,"
kachi ña suva xi'i ra she said to him.
saa ndiki'i tukura kua'a ra Then he left
ndaka ra burru lo'o sana ra kua'a ra with his little donkey,
nixa' ra nu ñu'u ra ka and arrived at the field.
ta ndukutoni ra mi nuju ñu'u chi'i ra ka in kui kuiji ka Wherever he looked on the farm, it was green.
in kuikuiji kaa xi'in nduchi ñaja It was green all over with beans.
vaa kavi ni diutia ya All of them came out.
ta kua ni lo'o koo ni xiñua ndukuayu ra ya He didn't have to replant them.
latun kavi vaxi xanua They were starting to grow well.
kii uvi xa nanu va mi nduchi ñaja The second day, the beans were pretty big already.
ta saa ra nixa ra Then he went
kumañu ra tiañu ya kan randikutu xikara xitonira ndaya kumani ra all the way to the middle of the farm,
taa ndukutoni ra and he looked
xa na'a mi and saw
ya ni tanu savaya some of the beans were stepped on.
taka nu xika It was like,
kiti kava na'a ya ni tanu nuju ya sava ya nduva it looked like an animal had walked on it.
saa ra kuyachi va'a ra ra He got closer
ta ndi'i ra xitoni va'a ra nuja ra and looked at the beans.
xa na'a yaxi You could tell an animal had been eating it.
xaa ra xika ini ra He started thinking,
nda kiti kuri yaxi ya What kind of animal is eating it?
nda kiti kuri What kind of animal
ika chiñu yo'o? did this?
ka'an ini ra su'ba That's what he thought.
saa ra Then,
kuyachin va'a ra he got closer
xaa nduku ra and he started looking
xa'a ti kiti ñaja for the animal's footprints.
taa ndukutoni ra xa na'a mii ndee ziviri ziji cha taa in zivi bali Then he saw excrement, and you could see how small it was.
kondo vali tin kua ndee ñaja ra Pretty small.
xign xa'a and with the footprints
saa nu kundani ra he knew
leso va ku ri it was a rabbit.
leso va kuri yaxi ya A rabbit was eating them.
chi ndi'i va xa'a mi nduchi ñaja yaxi ri He was eating them all.
saa tondo ni xa'ja ra He got upset.
tia tata Marcos Mr. Marcos got upset.
saa ni ndiko ra kuanu'u ra and went back home.
ta ni xaa ra ve'e When he got home,
ni ka'a ra xi'i ña si'i ra ni he spoke to his wife
aa ndixa'a nduchi yo and told her that all the beans are gone.
yaxi ti leso ya A rabbit was eating them.
chi ndi'i va'a Everything was gone.
ndakua koo tiña ñaja chin yaxi yaa ri ya "What are we going to do? Because the rabbit is eating them all!
ni'i mii yo nduchi kuxi yo We're not going to have beans to eat now.
tu koo ra If not,
kua'a kiji yo'o you go,
kua'a yavi ninu go to the market
sata lo'ou jyuma na kixi xu'u and buy some wax and bring it back with you
saa ta na kasua yu in so I can make
ta'a ya munu a little scarecrow.
jyuma Wax
saa na so
tiji ri na tin yo ri it can get stuck and we can catch it,
na kaxi yo tiña so we can catch it and eat it
na chin sindixa'a ndi ri nduchi yo because he's damaging our beans,"
kachi ra suva xi'i ña he said to her.
unn va'a "Alright,
ta saa ra ku'u yu sata yu ya then I'm gonig to go to buy [the wax].
tatukoo chin kaxi ndiri ya ndi'i xa'a yo ni'i mio nduchi kixi yo Otherwise, he's going to eat them all and we'll have nothing to eat,"
kachi ña suva xi'i ra she said to him.
ta ndi'i Then
inga kiji yo ra the following day
xa ndu'u ra tata Markos ye'e he was sitting in front of his home,
ka ye'e na ka in front of his home
skua'a tondo ra mi munu lo'o ñaja making the scarecrow.
saa ra Then
ta ndi'i sndi ra he finished it,
xika tondo ra xia sndi ra skua'a ra ya he finished it and was there for a while with it.
chinu ra in xini lo'o xini ya He put a hat on its head
saa ndiki tuku ra burru lo'o sana ra Then he took his little donkey,
ni xaa ra nuju mi and went
ya
nuju chi'i ra to his field.
saa ra nixa ra mi nuu yaxi ti When he got closer to the place
leso kan nduchi ka. Ika ni xaa ra chindichi ra ya where the rabbit ate he put the scarecrow there.
ika ra After that
ndiki'i ra kua'a ra he left
kuanu'u toku va ra and went back home.
ta kuaja lo'o In the afternoon,
xaa ndaya ka tuku mi leso kan the rabbit was coming
xaa ri mi and approached
nu in nduchi kan where the beans were.
tondo mi kuku ri xaa ri He was very hungry
saaa ra and as
kuyachin va'a ri he got closer
kuyachi va'a ri taa sku'u nuju ri he looked
xaa ika ka mi munu lo'o ndichi ya and saw the scarecrow standing there.
in kuyachi va'a ri ra nuju mi munu lo'o kan ra He got closer up in front of the scarecrow
in ni xaa ri in ni ka'a va ri xi'i munu lo'o ka and said to it,
kutia! kutia! "Get out! Get out!"
kini kau ndichiu nuji Hey, you look ugly standing there in front of me!
kutia, kachi! I said, get out!
kutia chi ra kuchi kui Get out because I'm going to eat.
kini kau You look ugly!"
kachi ri suva xi'i mi munu lo'o kan said the rabbit to the scarecrow.
xaa ka ya ndichi ya And the scarecrow just stood there.
koo kanda ya He didn't move.
xaa ri sajari The rabbit was getting mad.
kutia'a kachi yu I said, "Get out of there!
kutia'a kini kau ndichiu nui Get out of there, you look ugly standing in front of me!
tatu koo chi kani yu yo'o If you don't, I'm going to hit you!
kutia un va? You're not going to move?"
kachi ri suva he said to him.
ki koo ka'a ya Again the scarecrow didn't say anything.
aa kundatu tao'a in va kaki ya nuju "Then wait, I'm going to hit you in the face.
ndai kaki nuju saa ra With my hand, I'm going to hit you.
na ndava u Then you're going to fall.
saa ra chi kini kaun chi ra kuxi kui I'm going to hit you because you look ugly."
in ni xaki va ri nda'a ri Then he hit him with his hand
ta ni xaki ri nda'a ri but when he hit him with his hand,
nuju mi munu lo'o ka ra ni tiji nda'a ri in the scarecrow's face, his hand got stuck.
kundatu vi kundatu chi Then he said, "Wait, wait, you'll see!
a tia kutiaja kutau Are you trying to be brave?
tuia la inga ndai yo tondo ndakua Right now, my other hand is really strong.
in kakin ndai yo I'm going to hit you with this hand.
nuju ra Your face-
inga yo ra in ndakan ndaa xa'a un ku'u I'm going to hit you in the face with this hand and you're going to fall all the way over there,"
kachi ri suva he said to him.
saa ra in ki'in kuva tuku nda'a ri ndichi ri Then he was getting ready to hit him
taa ni xaki tuku va ri inka tuku nda'a ri nuju mi munu lo'o kan ra and again he hit him with the other hand.
in saa tuku oa kan ni tiji And that one also got stuck.
an tia kutiaja va kun "So you're being brave?
a kaun saa kuchiñu ta un xi'i yu You think you're going to be able to fight me?
ndu'u na leso ra ndichi va'a va ndu We rabbits are pretty wise.
kuchiñu tu mi vindo xi'i ndo You're not going to win.
ñuu va ndu kua ñu'u va ndu kua It's our town. It's our land.
yuvasi'i va ndo taxi ndi'i Our parents gave us all the food--
ta'a ya xita ndo and this food of ours
kuchiñu tu mi va do'o xi'i ndo you're not going to take away.
kundatu chi ra in keta xa'i nuju ra You just wait, I'm going to hit you in the face.
toa' a nda yuvi ka sukuikoi yo'o Right now I'm going to throw you all the way down the cliff."
kachi tuku ri He said this
iin ni and
in ni ta'an keta xa'a tuku va ri then he kicked him again,
in ni keta xa'a ri he hit him again
tuku xa'a lo'o ri ni tuji and then he got stuck again.
kudatun chin xa'a itin yo "Wait! Now with my left foot.
ya yo'o ndixa ndaku This one is way stronger.
ya yo'o xa'a itin ra With this left foot,
toa'a la ra ndaka skanai yo'o ra sañai ku'ui with this left foot I'm going to throw you all the way in and then I'm going to eat.
kuxi'i ra kua'a nu'u vai I'm going to eat and then I'm going to go home,"
kachi tuku ri he said.
Tuku xa'a itin ri xakin ri nuju munu kan ra ndi'i So then he hit the scarecrow with his left foot again
in ndukondo miri ni tiji ri saa kari ndayu ko'o ri nduri mi and it got stuck. He started screaming
ta'a ya nuju and fell
nduchi ka on the beans
ndi'i ni tiji ri and got stuck on the wax.
saa kuaja kuu ñuú Then it got dark.
kuvi mi sañari in ndukunderi cho'o ndukunderi cho'o but he was still suck, moving from one side to another.
kuvi va'a mi saña ri, nitijin ti leso lo'o kan ndu'u ri He couldn't get off and he was just stuck
mi nuju on
nduchi the beans.
saa ra Then
na'a lo'o after a while,
nitujvi va the next morning
Saa then
ndukojo mi tata markos xi'i ña si'i ra Mr. Marcos got up with his wife
xaa and
ka'a ra yani said,
chikaa lo'o xita "Cook some tortillas
naa ku'u xi'i yu so I can take them with me.
kamu si'i chin ndiji cha Hurry up, honey, because it's getting late,
kachi honey,"
ra suva xi'i ña si'i ra He said to his wife.
saa vichi vichi kiji xika ña Then she started
si'i ra taja ña xita packing the tortillas fast
kua'a ndiki ra kua'a ra and then he left.
na ku'u kiji yu xai chan na kui tatu "I'm going to go and come back.
kama kei taa ya tu ni tiji leso ñaja va saa If I see the rabbit and if he got stuck, it'll be good.
tu koo ni tii ri saa kaka tukui ndkei ta'a yuma ñaja ra saa chindichi tukui ta'a ya munu ñaja saa tiji ri If he didn't get stuck, I'm going to fix the scarecrow and put it back again so he will get stuck."
va'a va "Alright then.
kuan kiji chan Go then,"
kachi ã suva she said
ta ndiki'i tuku ra kua'a ra and left.
nixa ra yuvi He walked by the cliff,
toto kan the rocky place,
yuvi ñuva the "salty cliff'".
saa niya rakan nixa ra nda nuu itu kan ra Then he passed by there and went to the milpa.
ta ndi'i ñaja Then
ndikutu skaka nuju ra he was looking all over
koo ña'a but there was nothing.
ndachi va kua'a ri Where did it go?
ka'a ra suva he thought. Where did that scarecrow go?
anda yuvi kixi Maybe someone came
ta'a ya and
ndiki'i na ya kua'a xivana. ndachi kua'a took it with them. Where did it go?
kixaa ra kaba tondo mi kabara xika ra kan He was going around and around
taa sku'u nuju ra and when he looked
nda all
nuu ninu kan the way
xa yachi close,
ndkoo tuvi rolled up,
munu kua xi'i ri nda ninu kan on the scarecrow almost rolled all the way down there,
xaa ik right there
an va kaa ri ndu ri the rabbit was rolled up in a ball,
nitiji ri nuju ya munu kan ndu ri stuck on the scarecrow.
Saa ra nixa ra When he got close to it,
nitii ra ri he grabbed it
nindasa kogdo ra ri just the way it was and put it in a bag.
nindiki'ira ri kua'a ri xi'i ra He took it with him.
tando kusiji ini ra He was pretty happy.
saa ka'a ra a yo'o vi ndu'u He said to it, "Here you are!
vichi ta sa kunu Now, you'll see
vichi ta sa kaxi yu yo'o I'm going to eat you!"
kachi ra suva xi'i ri he said to him.
nixa ra ve'e va ra He got home,
saaa ra and
xa ndichi ña si'i ra kan a kee va'a u his wife was there and she said to him, "So how did it go?"
kee vai toni yo'o ndaka ri "It went well. Look! Here it is.
tiin kiji ri Take it.
tiin kiji ri ra Take it.
kani ri Kill it
skua u cha'a na kuxi yo and make salsa out of it."
kachi ra suva xi'i ña he said to her.
va'a vatu "Good then,"
kachi ña suva she said to him.
saa xini so'o mi ti leso ka xari tondo yuvi ri The rabbit heard that and got scared.
tondo yuvi ri Very scared.
saa vichi ndixa nixa tienpo "Now they're going to eat me.
saa ra So
ndiva nda kua ika yo saña yo nda kua ika yo saña yo what am I going to do to get away? What am I going to do to get away?"
kachi mi ti leso lo'o kan the rabbit said.
ta ndi'i ñaja After that
nixa mi ña nana kan ra the woman came
tiin ña ri and took him.
saa ra kuni ña kani ña ri She wanted to kill him
in kixaa ri kari but he started talking to her.
kaniu i'i "Don't kill me!
kaniu i'i ndavi'i Don't kill me, please!
kaniu i'i chi Don't kill me because
tia va'a va kuyu I'm a good rabbit!
tia va'a va kui'i I'm a good rabbit.
i'i ra va'a kavi ska 'a yu I can play-
ska'a yu ta'a guitarra I can play guitar
tu kunu skaki nuju If you want, I can play in front of you
saa ra xa tavai yaa I can sing
tixa'a ndo so that you can dance.
katai nujundo I can sing for you,"
kachi ri suva he said.
atu saa Then,
va'a "Alright,
va'a skau guitarra you can play guitar,
va'a vatu alright
saa tatu konikuchiu skau ra təká'á but if you can't play it, then I'm going to kill you,"
kachi ña nana kan xi'i ri the woman said to him
ug'ug yo'o iin guitarrai yo'o vi. ska'a vi "Here's the guitar. Play then!"
saa ni tin mi ti leso lo'o kan in guitarra lo'o in ni kixaa ri tondo mi ska'a ri ndu ri Then the rabbit took the guitar and started playing
in kixa ri xita ri and started singing.
chiña va'a xita ri ndu ri Singing pretty well
xi'i guitarra ñaja with the guitar
ta xikoo chi and
ska ri ska ri ndu ri ñaja ra saa koo ni ta'a ini ña ya kan ra saa he was playing and playing, but she didn't like the song that much.
xaa ña vitu'u ni saja ña ni tava ña kuchiyo kuni ña kani ña ri She got mad and took out a knife and prepared to kill him.
kaniu yu'u kaki kaki kakiu yu'u kinu yu'u ndavi yu kuni yu koi yuvi kuni yu koi yuvi kaniu yu'u "Don't kill me! dDon't kill me! I want to live! I want to live!"
kachi ri suva he said.
ta ndi'i Then
ka'nii yo'o təká'á ka'nii yo'o "I'm going to kill you. I'm going to kill you,"
kachi ña suva she said.
kaniu yu'u kachi xu'u kaniu i'i ndaviu kuni yu koi yuvi "Don't kill me! Don't kill me, please! I want to live.
tata yu ra tia va'a kura ñaja My father's a good rabbit.
tata yu ndioxi kura My father is a god.
ndioxi kura ñaja He is a god.
tia ñaja kura He's the one
dia yo ñuu that takes care of us at night
tia ñaja kura sindi'e yuvi yo'o nuju yo He's the one that lights the world for us.
tia ñaja kura ta'a taxi xixi yo He's the one that feeds us.
tia ñaja kura ndia yo He's the one that takes care of us.
tatu koo kandixau i'i ra If you don't believe me,
kutoni nduvi kaa toni ye'e ra kua'a ra just look up in the sky.
ndivi kaa kutonu Look up in the sky.
kaa ye'e ra kua'an ra toni He's up there shining.
kaa kanu ra nuju ti yojo kaa kanu ra He's up there on the moon.
nuju ti yojo kaa kanu ra toni He's on the moon.
su takara kan taka ra kanu ka saa kaa yu'u Doesn't he look like me?
kutoni Look!
kaa kanu tata yu nuju ti yojo kaa My father is up there in the moon.
tia va'a kura ñaja. ndioxi ku tata yu He's good. He's a god.
yakan kuvi kanu i'i So you can't kill me.
kuvi kaniu kutoni kutoni You can't. Look! Look!
kutoni tia kanuu ndivi kaa Look! He's up there in the sky!
kaa kanu tatai My father's there."
saa ndani'i ña nuju ña xtoni ña ndivi ra ñaja ra Then she lifted her face and looked to the sky.
iin xa ikan ri I don't know what he did but
kandita ninu ri ra he jumped all the way up
ni keta ri ta kua katun ndaa mi leso ñaja kua'a ri saa and left, running and jumping
nu nikaku ti leso ra That's how the rabbit got away.
kooni kuchiñu kana tiin na ri they couldn't get him anymore.
kooni kuvi ka ka'ni na ri They couldn't kill him.
nuu nikaku ri He escaped.
No comments:
Post a Comment